zakończony - SENIOR ONLINE - warsztaty dla seniorów

Senior Online – warsztaty z cyberbezpieczeństwa dla seniorów z obszarów wiejskich

W dziesięciu podbiałostockich miejscowościach spotkaliśmy się ze 134 seniorami, żeby razem nauczyć się rozpoznawać oszustwa, bezpiecznie korzystać z telefonu i bankowości – i przestać bać się internetu.

Z jakim problemem się zmierzyliśmy?

W 2024 roku mieszkańcy województwa podlaskiego stracili w wyniku oszustw „na wnuczka” blisko 4,6 mln zł – o połowę więcej niż rok wcześniej. Mimo kampanii informacyjnych skala zjawiska rośnie, a dochodzą do tego nowe metody: fałszywe SMS-y o paczce, telefony „od pracownika banku” czy „od policjanta”, oszustwa „na OLX” i „na inwestycję”.

Według danych Eurostatu aż 82% Polaków w wieku 55–74 lat nie ma podstawowych umiejętności cyfrowych. Na wsi problem jest szczególnie dotkliwy: zabudowa jest rozproszona, transport utrudniony, a szkoleń z bezpieczeństwa cyfrowego dla seniorów praktycznie nie ma. Wiele starszych osób mieszka samotnie, bo dzieci i wnuki wyjechały do miast – i to właśnie one są najczęstszym celem oszustów.

Na początku zajęć często słyszeliśmy: „nie znam się na komputerach”, „boję się, że czegoś nie zrozumiem”, „to nie dla mnie”. Właśnie z tym lękiem chcieliśmy się zmierzyć.

Cele projektu

Naszym głównym celem było zwiększenie bezpieczeństwa cyfrowego i odporności seniorów z terenów wiejskich na zagrożenia w sieci. Chcieliśmy też, żeby projekt zostawił po sobie coś trwałego. Dlatego postawiliśmy sobie cztery cele szczegółowe:

• podnieść świadomość seniorów na temat zagrożeń w internecie i przez telefon,
• rozwinąć ich praktyczne umiejętności – tak, żeby wiedzieli, co zrobić, a nie tylko „że trzeba uważać”,
• stworzyć lokalną sieć wsparcia – wolontariuszy cyfrowych, do których można zwrócić się po pomoc na miejscu,
• budować relacje i integrować seniorów w ich własnych społecznościach.

Jak działaliśmy?

Przygotowania

Zaczęliśmy od wyposażenia Fundacji w sprzęt do mobilnych warsztatów: laptop, dwa tablety, przenośny projektor i ekran. To ważne, bo w wielu wiejskich salach nie ma ani projektora, ani nawet gładkiej ściany, na której można wyświetlić obraz. Tablety pozwoliły seniorom ćwiczyć samodzielnie i z bliska – co ma znaczenie dla osób z problemami ze wzrokiem. Zainstalowaliśmy też legalne oprogramowanie i antywirusa, co samo w sobie stało się przykładem „cyberhigieny” pokazywanym na zajęciach.

Następnie przygotowaliśmy materiały dostosowane do potrzeb osób 60+: duży druk, prosty język, czytelna grafika. Nawiązaliśmy współpracę z lokalnymi bibliotekami, domami kultury, świetlicami i ośrodkami animacji, które udostępniły sale i pomogły dotrzeć do mieszkańców.

Warsztaty

W każdej z dziesięciu miejscowości odbyły się dwa czterogodzinne spotkania – merytoryczne i praktyczne – w grupach liczących zwykle od 10 do 20 osób. Zajęcia prowadzili radcy prawni, a każde spotkanie miało przerwę kawową, czas na pytania i krótkie podsumowanie. Rozmawialiśmy m.in. o tym:

• jak rozpoznać fałszywego SMS-a i e-maila oraz co zrobić, gdy taki przyjdzie,
• jak działają oszustwa „na wnuczka”, „na policjanta”, „na pracownika banku” i „na paczkę”,
• jak tworzyć bezpieczne hasła i chronić swoje dane osobowe,
• jak bezpiecznie korzystać z bankowości internetowej i robić zakupy online,
• gdzie zgłosić próbę oszustwa i jak reagować, gdy już do niego doszło.

Zamiast wykładu stawialiśmy na ćwiczenia i rozmowę – zadawaliśmy pytania w rodzaju „co byś zrobił, gdyby…?” i razem szukaliśmy odpowiedzi. Zajęcia odbywały się w miejscach dobrze znanych seniorom, często w obecności zaufanej osoby – bibliotekarki czy instruktorki z domu kultury – co dawało uczestnikom poczucie bezpieczeństwa.

Wolontariusze cyfrowi

Równolegle w każdej miejscowości wyłoniliśmy wolontariusza cyfrowego – osobę aktywną na zajęciach, zainteresowaną tematem, potrafiącą rozmawiać z innymi i gotową pomagać dalej. Dziesięcioro wolontariuszy przeszło dodatkowe szkolenie i otrzymało pakiety edukacyjne, dzięki którym mogą wspierać sąsiadów także po zakończeniu projektu.

Ewaluacja

Na koniec sprawdziliśmy, czy warsztaty rzeczywiście działają. Uczestnicy rozwiązywali krótkie testy wiedzy przed zajęciami i po nich, a także wypełniali ankiety. Opracowaliśmy raport z rekomendacjami i przekazaliśmy go instytucjom, które z nami współpracowały, żeby mogły korzystać z naszych doświadczeń.

Efekty w liczbach

• 134 seniorów przeszkolonych – zakładaliśmy 100,
• 20 warsztatów w 10 miejscowościach,
• 10 wolontariuszy cyfrowych gotowych pomagać na miejscu,
• 300 „Kart szybkiej pomocy” – m.in. „Co zrobić, gdy otrzymam podejrzanego SMS-a?”, „Senior stracił pieniądze” czy „Senior boi się kupować online” – wraz z checklistą „Bezpieczne hasła” i listą kontaktów do wsparcia,
• 550 materiałów informacyjnych rozdystrybuowanych w lokalnych społecznościach,
• 10 pakietów edukacyjnych dla wolontariuszy cyfrowych.

Co pokazały wyniki?

Porównanie testów przed warsztatami i po nich nie pozostawia wątpliwości: we wszystkich dziesięciu miejscowościach wiedza uczestników wyraźnie wzrosła – średnio od 35% do nawet 262%. Największe przyrosty odnotowaliśmy w Płonce Kościelnej (+262%), Poświętnem (+179%), Zabłudowie (+177%) i Sowlanach (+161%). Uczestnicy, którzy przed zajęciami zdobywali zwykle 30–40% punktów, po warsztatach osiągali najczęściej 80–90%.

Ważne było dla nas też to, czego nie mierzy test: wielu uczestników zadeklarowało, że podzieli się zdobytą wiedzą z rodziną i sąsiadami. Zainteresowanie było tak duże, że w kilku miejscowościach przyszło więcej osób, niż zakładaliśmy – to zasługa lokalnych instytucji, które z zaangażowaniem promowały zajęcia.

Czego się nauczyliśmy?

• Miejsce ma znaczenie. Seniorzy chętniej przychodzą tam, gdzie czują się „u siebie” – do swojej biblioteki czy świetlicy, a obecność znanej osoby pomaga przełamać pierwszą nieśmiałość.
• Praktyka zamiast teorii. Najlepiej działały przykłady z życia i ćwiczenia na tabletach – kiedy uczestnik sam „złapie” fałszywego SMS-a, zapamiętuje to na długo.
• Elastyczność się opłaca. Gdy w jednej miejscowości nie udało się udostępnić sali w dwóch terminach, a w innej lokalny partner wycofał się w ostatniej chwili, przeprowadziliśmy warsztaty w formie podwójnej – i żadna grupa nie straciła zajęć.
• Lokalni liderzy to najlepsza inwestycja. Wolontariusz cyfrowy w każdej miejscowości sprawia, że pomoc nie kończy się wraz z projektem.

Co zostało po projekcie?

W dziesięciu miejscowościach są dziś seniorzy, którzy wiedzą, jak rozpoznać oszustwo i gdzie szukać pomocy – i wolontariusze cyfrowi, którzy mogą ich wesprzeć. Karty szybkiej pomocy zostały w domach uczestników i w lokalnych instytucjach. Fundacja zyskała sprzęt i gotowe materiały, dzięki którym może prowadzić kolejne warsztaty – także w miejscowościach, do których tym razem nie dotarliśmy.

Nasze refleksje

Ten projekt był dla nas przede wszystkim spotkaniem z ludźmi. Z każdego warsztatu wychodziliśmy z przekonaniem, że seniorzy nie są „odporni na technologię” – potrzebują tylko cierpliwości, prostego języka i kogoś, kto wytłumaczy, zamiast oceniać. Satysfakcja, gdy ktoś, kto na początku mówił „to nie dla mnie”, na koniec bez wahania wskazywał fałszywą wiadomość, była dla nas najlepszym podsumowaniem tych tygodni.

Dziękujemy

Dziękujemy bibliotekom, domom kultury, świetlicom i ośrodkom animacji, które udostępniły nam swoje przestrzenie i pomogły dotrzeć do mieszkańców, a także sołtysom i radnym za wsparcie. Szczególne podziękowania kierujemy do wolontariuszy cyfrowych i do wszystkich seniorów – za zaufanie, ciekawość i odwagę zadawania pytań.

Zadanie publiczne dofinansowane ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu wsparcia organizacji pozarządowych MOC MAŁYCH SPOŁECZNOŚCI.